Giá điện tại Việt Nam đang rẻ hơn 50% so với các nước khác, khiến động lực tiết kiệm của người dân và doanh nghiệp thường bị xem nhẹ. Hệ quả là tỷ lệ năng lượng bị lãng phí ở Việt Nam cao gấp 6 lần mức trung bình toàn cầu.
Các quy định trong nước và các quy định CBAM (điều chỉnh biên giới carbon) và EUDR (chống phá rừng) của EU sẽ buộc mọi người phải thay đổi. Tiết kiệm và sử dụng hiệu quả năng lượng đang trở thành sách lược của quốc gia.
Chuyện “soi” từng 100 đồng của Thiên Long
Tại nhà máy hãng bút bi Thiên Long ở Khu công nghiệp Tân Tạo, TPHCM cuối tháng 11 vừa rồi. Bà Katazyna Kusnierz – chuyên gia của hãng tư vấn DB Energy từ Ba Lan – đưa thiết bị tầm nhiệt rà soát toàn bộ các dây chuyền… Qua màn hình camera tầm nhiệt, “các thủ phạm” bắt đầu hiện ra, như các điểm quá nhiệt, kết nối lỏng lẻo hoặc rò rỉ năng lượng trong hệ thống điện và máy móc. Công cụ này là “thiết bị cửa ngõ” giúp đưa ra các giải pháp tối ưu hóa hiệu suất và ngăn ngừa nguy cơ cháy nổ.
Chi phí tiền điện hàng tháng của nhà máy này khoảng 1,7-1,8 tỉ đồng, khoảng 20-22 tỉ đồng mỗi năm. Ông Quang Lê Trọng Bằng, người phụ trách mảng ESG và chuỗi cung ứng của Thiên Long, và các kỹ sư ở đây nói chi phí năng lượng chiếm tỷ lệ thấp trên tổng chi phí sản xuất. Nhưng tài liệu của ngành nhựa Việt Nam nói, thông thường chi phí năng lượng – trong đó có điện, xăng hay dầu – chiếm 3-5% tổng giá vốn hàng bán, với các doanh nghiệp sản xuất bút bi, đồ dùng học tập… từ nhựa.
Tiết kiệm chi phí năng lượng vì thế là biện pháp trọng tâm để cắt giảm giá thành.
Theo lý thuyết, tiết kiệm năng lượng chiếu sáng bằng đèn LED, cảm biến, điều chỉnh độ sáng và bảo trì định kỳ giúp tiết kiệm 30-90% chi phí. Thiên Long bắt đầu lắp đặt hệ thống pin năng lượng mặt trời trên mái của nhà máy Tân Tạo từ tháng 8-2017, với diện tích khoảng 1.900m2. Hệ thống này giúp Thiên Long tiết kiệm 5,4% lượng điện tiêu thụ từ lưới. Tuy nhiên, hệ thống này chỉ hoạt động vào ngày làm việc. Lượng điện dư thừa dịp lễ, Tết buộc phải bỏ phí do chưa có cơ chế bán lại cho ngành điện.
Và nay, các giải pháp chuyên sâu của hãng tư vấn DB Energy có thể tiết kiệm hơn 30-35% chi phí tiền điện của Thiên Long, tức khoảng 220.000 đô la Mỹ, tức hơn 5,7 tỉ đồng mỗi năm, theo lời ông Nguyễn Hoàng Hải, giám đốc quốc gia của Efeso đi cùng. Trước đó, CEO Trần Phương Nga từng nhấn mạnh quyết tâm tiết kiệm “từng mỗi 100 đồng chi phí” nhằm gia tăng sức cạnh tranh và đáp ứng các chuẩn mực ESG.
Lãng phí điện tại Việt Nam đang là vấn nạn
Năm 2014, Bộ Công Thương từng nói rằng tỷ lệ điện năng bị lãng phí ở Việt Nam là 10-50%, cao gấp 1,5-6 lần so với thế giới. Một trong những nguyên nhân chính là giá điện ở Việt Nam trong sinh hoạt và sản xuất khá thấp, chỉ khoảng 40-50% giá trung bình của châu Âu.
Khoan hãy nhắc đến câu chuyện đây là “cái cớ” để ngành điện tìm cách nâng giá điện, giành phần lợi về mình. Lãng phí điện ở Việt Nam đang là bức tranh gam màu đen hoặc xám.
Khu vực hộ gia đình chiếm đến 41,7% lượng điện lãng phí. Điện dùng cho chiếu sáng công cộng và các tòa nhà cũng chiếm tỷ lệ lớn, 80% đang sử dụng công nghệ chiếu sáng cũ.
Mảng sản xuất vẫn sử dụng máy móc cũ kỹ, công nghệ lạc hậu, hệ thống vận hành không phù hợp và thiếu bảo trì định kỳ. Các ngành công nghiệp Việt Nam có thể giảm ít nhất 20-30% năng lượng sản xuất nếu tối ưu hóa quy trình. Ngành xi măng có thể giảm 50% tiêu thụ năng lượng, ngành dệt may 30%, và ngành thép khoảng 20% nếu xử lý triệt để các vấn đề về thiết bị và quản lý.
Tiết kiệm và sử dụng năng lượng ngày càng trở nên cấp thiết khi Việt Nam và cả thế giới lâm vào các cuộc khủng hoảng năng lượng. Cuộc khủng hoảng thiếu điện tại các tỉnh thành phía Bắc vào tháng 5 và 6-2023 là hồi chuông cảnh báo. Sinh hoạt gia đình và xã hội bị đảo lộn. Sản xuất của các tập đoàn công nghệ nước ngoài như Samsung hay Foxconn… tại các khu công nghiệp Bắc Giang và Bắc Ninh bị đình trệ, gây thiệt hại đến 1,4 tỉ đô la, theo số liệu của Ngân hàng Thế giới.
Nhà chức trách đã hành động. Năm 2023-2024, Bộ Công Thương và Tập đoàn điện lực Việt Nam (EVN) đưa ra lời kêu gọi: Chỉ cần mỗi hộ gia đình giảm 1% lượng điện sử dụng, cả nước có thể tiết kiệm được hơn 1.000 tỉ đồng mỗi năm. Các tòa nhà tại Việt Nam có tiềm năng tiết kiệm năng lượng 30-35% thông qua việc cải thiện thiết kế và vật liệu cách nhiệt.
Đối với hộ gia đình và công sở, các văn bản khuyến khích sử dụng thiết bị dán nhãn năng lượng hiệu suất cao, hạn chế đèn quảng cáo công suất lớn và tắt các thiết bị khi không cần thiết. Riêng doanh nghiệp sử dụng nhiều năng lượng bắt buộc phải thực hiện kiểm toán năng lượng định kỳ và áp dụng các giải pháp công nghệ để tối ưu hóa dây chuyền sản xuất. Trong khi đó, bài toán phát triển và truyền tải năng lượng quốc gia được tính toán và thiết kế lại.
Nghịch lý – thiết bị mới nhưng tư duy cũ
“Thiết bị và công nghệ tại các cơ sở công nghiệp Việt Nam thường mới tinh 100%, có khi đi trước các nhà máy ở Thái Lan rất nhiều năm, thậm chí 30 năm”, CEO Piotr Danielski của DB Energy kể về những điều “mắt thấy, tai nghe, tay cảm nhận” trong chuyến làm việc tại Thái Lan và Việt Nam hồi tháng 11 năm ngoái. Đại diện Efeso Việt Nam đã giải thích rõ hơn rằng sản xuất Việt Nam đi sau Thái Lan, nên có cơ hội đầu tư “nhảy cóc” vượt lên.
Tuy vậy, khâu vận hành và hạ tầng tiện ích thật sự quan trọng. Các lỗ hổng đã xuất hiện dưới chiếc camera tầm nhiệt của nữ chuyên gia Katazyna Kusnierz đã nói ở trên.
Thất thoát năng lượng chủ yếu không phải tại máy móc sản xuất chính, mà do hạ tầng tiện ích như nồi hơi, chiller (máy làm lạnh nước công nghiệp) và quá trình thu hồi nhiệt. Tại một nhà máy Top 100 ESG, các chuyên gia DB Energy và Efeso đã xác định tiềm năng tiết kiệm 28% năng lượng, trong đó nhà máy có thể tự làm 50% với các giải pháp chi phí thấp. Thực tế kiểm toán đã bác bỏ giả thuyết về lỗi hệ thống truyền tải phức tạp. Mà điểm nghẽn nằm ngay đầu ra máy làm mát khi nước tăng vọt từ 20 độ C lên 29 độ C chỉ trong 2 mét đường ống.
Bùng nổ thị trường dịch vụ mới
Thất thoát năng lượng là tổn hại tiền bạc. Áp lực từ lộ trình CBAM (có hiệu lực 1-1-2026) và các tiêu chuẩn xanh đã kích hoạt một thị trường dịch vụ sôi động. Các doanh nghiệp xuất khẩu sắt thép, xi măng, đồ gỗ… đang chạy đua kiểm toán năng lượng để giành “vé thông hành” vào thị trường khó tính.
Ông Nguyễn Hoàng Hải (Efeso) chỉ ra nghịch lý: Tại châu Âu, chi phí năng lượng ngành công nghiệp nhẹ chỉ chiếm 2-3%, trong khi Việt Nam cao hơn nhiều. Chẳng hạn, thực phẩm 2,5-14%, giấy 7-22% và các ngành lắp ráp, may mặc và công nghệ cao thường 1-4%. Dù có lợi thế giá điện rẻ như “công xưởng” Trung Quốc, nhưng hiệu quả vận hành thấp đã khiến chi phí thực tế tại Việt Nam bị đội lên cao.
Thị trường ghi nhận sự tham gia của nhiều đơn vị chuyên biệt: từ kiểm toán như Naluxa, tư vấn giải pháp Hưng Phát Tech, giám sát thời gian thực (LC Tech) đến tư vấn năng lượng tái tạo Saigon Solar.
Trong trường hợp của Thiên Long, nếu tập đoàn này chọn các giải pháp do DB Energy và Efeso đưa ra, họ có thể trả chi phí ít nhất là 7.000 đô la, cao nhất là 22.000 đô la. “Thiên Long có thể tự thực hiện đến 50% các giải pháp mà chúng tôi đề nghị”, CEO Efeso Việt Nam nói.
“Chi phí ngoại bảng” với ESCO
Nhiều doanh nghiệp không sẵn nguồn lực hoặc không tự tin đầu tư thuê chuyên gia tư vấn và lắp đặt thiết bị tiết kiệm có thể khiến chi phí vận hành (OPEX) gia tăng. Tuy vậy, hình thức ESCO (energy service company) mới manh nha có thể là giải pháp. Trong mô hình chia sẻ lợi nhuận này, hãng tư vấn đầu tư thiết bị, số tiền tiết được từ việc giảm thiểu năng lượng sẽ được bên tư vấn và doanh nghiệp phân chia theo tỷ lệ mà hai bên thỏa thuận.
Đặc thù của các dự án tiết kiệm năng lượng kiểu ESCO là doanh nghiệp có thể được hưởng lợi ngay lập tức sau khi dự án triển khai. Thời gian thu hồi vốn là 3 năm và tỷ lệ chia sẻ lợi nhuận là 70/30 hay 60/40…
“Nếu không tiết kiệm được, chúng tôi không nhận tiền. Điều này bảo chứng cho hiệu quả hoạt động. Hơn nữa, giải pháp này thường được cấu trúc như một khoản ngoại bảng, giúp cải thiện chỉ số chi phí vận hành (OPEX) của công ty mà không làm tăng gánh nặng nợ trên báo cáo tài chính”, ông Nguyễn Hoàng Hải nói về giải pháp mà DB Energy và Efeso vừa giới thiệu tại thị trường Việt Nam.
Dịch vụ ESCO có thể tăng niềm tin của doanh nghiệp trong các quyết định đầu tư mới. Bởi chi phí ngoại bảng (off-balance sheet) là khoản chi không được ghi nhận trên bảng cân đối kế toán, giúp doanh nghiệp không bị coi là đang gánh thêm nợ vay, làm đẹp hồ sơ tài chính.
Tiết kiệm để nâng lợi thế cạnh tranh
Các nước châu Á đã bắt đầu tiết kiệm năng lượng khá sớm. Nhật Bản và Trung Quốc đều tiên phong luật hóa tiết kiệm năng lượng lần lượt năm 1979 và 1998 và hiện đang bước vào giai đoạn “thiết quân luật”. Nhật Bản bắt buộc mọi công trình mới phải đạt chuẩn tiết kiệm từ tháng 4-2025 và ép doanh nghiệp bỏ năng lượng hóa thạch; thì Trung Quốc cũng đã áp dụng cơ chế “kiểm soát kép” khắt khe và vừa ban hành Luật Năng lượng 2025 để cưỡng chế chuyển đổi xanh.
Các nước Đông Nam Á láng giềng cũng thực hiện tương tự, như Thái Lan vào năm 1992 và Singapore năm 2012. Việt Nam đang bước vào quỹ đạo tương tự với nhiều luật và quy định kể từ đầu năm 2026.
Chiếc camera tầm nhiệt tích hợp vào smartphone ở trên giá dao động 4-12 triệu đồng/chiếc trên các trang trực tuyến tại Việt Nam. Thế nhưng, quyết tâm thực hành tiết kiệm, kiểu từng 100 đồng như ở Thiên Long, sớm muộn gì cũng sẽ trở thành động lực của doanh nghiệp.
Ngành điện đã ban hành cơ chế giá điện hai thành phần cuối năm 2025. Giá điện hàng tháng bao gồm giá theo công suất đã đăng ký với ngành điện và lượng điện tiêu thụ. Hóa đơn gửi đi từ tháng 10-2025 sẽ thể hiện giá như trước và giá mới theo cơ chế hai thành phần, cao hơn hóa đơn cũ 20-30%. Từ đầu năm 2026, ngành điện sẽ thí điểm với các cơ sở tiêu thụ năng lượng lớn, mở rộng hơn từ tháng 6 năm nay và dự kiến sẽ áp dụng rộng rãi trên cả nước từ tháng 8-2027.
“Các chính sách mới buộc hộ dân và cả doanh nghiệp phải quan tâm đến việc thực hành tiết kiệm điện tại nhà và nơi sản xuất. Chúng ta đang bước trên con đường mà các nước tiên tiến hơn như Nhật Bản đã đi gần 50 trước”, theo CEO Lữ Minh Trí của Hyper One Co., người từng học và làm việc ở Nhật Bản.
Như vậy, tiết kiệm và sử dụng hiệu quả năng lượng đang trở thành “quốc sách” cho toàn dân và chiến lược của doanh nghiệp.
Tiết kiệm điện theo các văn bản luật chính như thế nào?
Luật sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả ra đời năm 2010, sau đó được sửa đổi vào năm 2025 (luật 77/2025/QH15) và có hiệu lực từ ngày 1-1-2026. Luật tập trung vào việc đẩy mạnh dán nhãn năng lượng và tháo gỡ các rào cản pháp lý cho sản xuất kinh doanh bền vững. Nghị định 30/2026/NĐ-CP vừa ban hành, hướng dẫn chi tiết các điểm mới của Luật 77/2025/QH15, đặc biệt là cơ chế khuyến khích đầu tư vào công nghệ tiết kiệm điện.
Trong khi đó, Chỉ thị số 20/CT-TTg năm 2023 là văn bản quan trọng chính, nhằm tăng cường tiết kiệm điện giai đoạn 2023-2025 và các năm tiếp theo. Mục tiêu quốc gia là tiết kiệm tối thiểu 2% tổng điện năng tiêu thụ hàng năm, giảm tổn thất điện xuống dưới 6% từ năm 2025 trở đi. Riêng Quyết định 280/QĐ-TTg vào năm 2019, đặt mục tiêu tiết kiệm 8-10% tổng năng lượng quốc gia đến năm 2030.
Riêng Nghị định 73/2011/NĐ-CP quy định phạt các vi phạm từ 1-100 triệu đồng, tùy theo mức độ.
Độc giả có thể tham khảo thêm cẩm nang tiết kiệm điện ở hộ gia đình, công sở và nhà máy:
- https://moit.gov.vn/upload/2005517/fck/files/cn_tkd_gia_dinh_isbn_f0ab8.pdf
- https://moit.gov.vn/upload/2005517/fck/files/cn_tkd_nha_xuong-van_phong_isbn_d68bb.pdf
Ricky Hồ / BSA Media
