Năm 2025, sản lượng điện từ nhiên liệu hóa thạch của châu Á giảm gần 1%, trong khi sản lượng điện sạch lại tăng hơn 13%. Các nhà phân tích lo ngại xung đột Trung Đông có nguy cơ đưa than đá quay trở lại, nhưng các nguồn năng lượng sạch vẫn là trọng tâm dài hạn của châu lục.
Sản lượng điện mặt trời tại châu Á tăng vọt trong năm ngoái đã giúp năng lượng sạch vượt qua mức tăng nhu cầu điện lực của khu vực, giúp lượng điện từ nhiên liệu hóa thạch có mức giảm hàng năm lớn nhất trong thế kỷ 21 này.
Châu Á đi đầu, chủ yếu nhờ nỗ lực của Trung Quốc và Ấn Độ
Theo báo cáo của tổ chức nghiên cứu năng lượng toàn cầu Ember công bố hôm 21-4, sản lượng điện từ nhiên liệu hóa thạch tại châu Á đã giảm 0,9% trong năm ngoái. Phải mất thời gian dài để châu Á đạt được con số này, chủ yếu nhờ vào đà sụt giảm trong sử dụng nhiên liệu hóa thạch ở Trung Quốc và Ấn Độ – hai nước có mức tiêu thụ lớn nhất từ trước đến nay.
Sản lượng điện sạch tại châu Á tăng 13,06% trong năm 2025, đạt mức 718 terawatt-giờ (TWh), trong đó năng lượng gió và mặt trời đáp ứng 94% mức tăng 614 TWh của nhu cầu điện.
Sự gia tăng mạnh mẽ của điện mặt trời và các nguồn năng lượng sạch khác ở hai quốc gia đông dân nhất thế giới đã giúp năng lượng tái tạo lần đầu tiên trong một thế kỷ vượt qua mức thị phần 33% của than đá trong tổng cơ cấu sản lượng điện toàn cầu.
Trung Quốc chiếm hơn một nửa mức tăng về cả công suất và sản lượng điện mặt trời trong năm ngoái. Sản lượng điện mặt trời ở châu Á đã tăng 36% vào năm 2025, đạt tốc độ tăng trưởng nhanh nhất kể từ năm 2018.
Là quốc gia có mức phát thải khí nhà kính hàng năm lớn nhất thế giới, Trung Quốc đã đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ năng lượng sạch, chiếm 31% tổng vốn đầu tư toàn cầu vào lĩnh vực này. Nhờ đó, sản lượng điện từ nhiên liệu hóa thạch của nước này đã giảm 56 TWh, tương đương 0,9% trong năm ngoái, đánh dấu lần suy giảm đầu tiên kể từ năm 2015.
Theo ước tính của Cơ quan năng lượng quốc tế (IEA), Trung Quốc đã đầu tư 627 tỷ USD vào năng lượng sạch, trong khi mức đầu tư của Ấn Độ đạt 100 tỷ USD.
Ấn Độ cũng bắt đầu rời xa than đá, ghi nhận mức giảm 52 TWh (tương đương 3,3%) trong sản lượng điện từ nhiên liệu hóa thạch trong năm ngoái. Nguồn cung năng lượng tái tạo của quốc gia Nam Á này tăng gấp đôi so với nhu cầu điện lực nhờ công suất được mở rộng nhanh chóng.
Chính phủ Ấn Độ đã khuyến khích xây dựng chuỗi cung ứng điện mặt trời nội địa, nhưng công suất sản xuất các tấm pin năng lượng hiện được ước tính cao gần gấp ba lần nhu cầu hàng năm trong nước.
Cũng theo báo cáo của Ember, năng lượng mặt trời và năng lượng gió hiện chiếm 5% cơ cấu nguồn điện của các quốc gia ASEAN, trong khi sản lượng điện từ nhiên liệu hóa thạch giảm 0,2%.
CEO Aditya Lolla của Ember cho rằng: “Châu Á đang đi đầu trong việc bổ sung điện mặt trời, với bốn trong số mười quốc gia sản xuất điện mặt trời hàng đầu thế giới, gồm Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc. Các nước châu Á khác cũng đang vươn lên nhanh chóng”.
Than đá – giải pháp tình thế của khủng hoảng
Báo cáo đánh giá điện lực toàn cầu thường niên lần thứ bảy của Ember được công bố trong bối cảnh cuộc chiến Trung Đông đang gây ra khủng hoảng năng lượng toàn cầu. Các quốc gia châu Á bắt đầu sử dụng than đá như một giải pháp tình thế, nhằm giảm thiểu tác động phát triển kinh tế trong ngắn hạn do nguồn cung dầu khí bị khóa chặt.
Đài Loan cho biết họ đang chuẩn bị tái khởi động nhà máy nhiệt điện than Hưng Đạt (Hsinta) công suất 2,1 gigawatt, trong khi giá LNG (khí thiên nhiên hóa lỏng) tăng cao đang đẩy các ngành công nghiệp Ấn Độ quay lại với than đá.
Bà Dinita Setyawati, chuyên gia phân tích năng lượng cấp cao về châu Á của Ember, nhận định sự quay trở lại của than đá có thể chỉ là tạm thời. Bà tin rằng sự phát triển nhanh chóng của năng lượng sạch tại Trung Quốc sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa sang các nước láng giềng, giúp các mục tiêu về năng lượng tái tạo nằm trong tầm tay.
Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cảnh báo rằng: Thiệt hại đối với các cơ sở năng lượng ở Trung Đông và việc phong tỏa eo biển Hormuz – nơi xử lý 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu – sẽ tạo nên một “cuộc khủng hoảng năng lượng với quy mô chưa từng có”. Tình trạng này kéo dài có thể dẫn đến suy thoái toàn cầu.
Bài toán an ninh năng lượng quốc gia
“Chiến tranh Ukraine và cuộc khủng hoảng vùng Vịnh chỉ càng làm nổi bật tầm quan trọng của các nguồn năng lượng tái tạo nội địa và các tập đoàn năng lượng sạch trong khu vực. Các quốc gia thực sự nhận ra rằng sự phụ thuộc vào nhập khẩu tác động rất lớn đến an ninh năng lượng quốc gia”, bà Setyawati nhận định.
Nhiên liệu hóa thạch vẫn chiếm phần lớn nhất trong cơ cấu điện lực trung bình của châu Á năm ngoái, ở mức khoảng 63%, trong đó than đá chiếm tỷ lệ cao nhất.
Nhật Bản phụ thuộc rất lớn vào nhiên liệu hóa thạch – chủ yếu là khí đốt và than đá, chiếm tới 67% sản lượng điện trong năm ngoái. Nhật Bản cũng đã đạt được tiến bộ về điện mặt trời, với tỷ lệ tăng gấp ba lần, lên 9,8% trong cơ cấu điện năng suốt thập niên qua.
Cơ cấu nguồn điện của Trung Quốc đã trải qua một sự chuyển dịch đáng kể khi than đá xuống còn 54% trong năm 2025. Đa dạng hóa năng lượng đã đưa Trung Quốc đi đúng quỹ đạo để hướng tới việc đạt đỉnh tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch trong ngành điện lực vào năm 2030.
Theo Nikkei Asia, Ember
Ricky Hồ / BSA Media
(Bài đã đăng trên Bản tin LBC tháng 4-2026)
