Chi phí nhập khẩu dầu của châu Á đã tăng vọt kể từ khi những xung đột địa chính trị tại Trung Đông nổ ra đầu năm nay, đẩy giá dầu thô toàn cầu nhảy vọt từ mức 72 USD/thùng lên khoảng 100 USD/thùng. Trước tình trạng eo biển Hormuz liên tục bị đe dọa phong tỏa, các quốc gia Đông Nam Á đang ngày càng đẩy nhanh việc sử dụng nhiên liệu sinh học sản xuất trong nước.
Mục tiêu của sự chuyển dịch này là cắt giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu, giảm thiểu rủi ro trước các cú sốc dầu mỏ và hướng tới năng lượng xanh. Tuy nhiên, việc lấy cây nông nghiệp làm năng lượng đang làm dấy lên những lo ngại sâu sắc về sự chèn ép nguồn cung đối với thực phẩm, thức ăn chăn nuôi, ảnh hưởng đến xuất khẩu và cả hiệu suất động cơ.
Cuộc đua nâng tỷ lệ pha trộn nhiên liệu
Trong bối cảnh giá dầu thô Brent dao động trên 85 USD/thùng, việc sử dụng nhiên liệu sinh học nội địa trở thành một giải pháp thay thế hiệu quả về chi phí. Hàng loạt quốc gia ASEAN đã vội vã đưa ra các tiêu chuẩn pha trộn mới:
- Indonesia: Quốc gia sản xuất dầu cọ và nhiên liệu sinh học lớn nhất châu Á đã đặt ra mục tiêu tham vọng nhất thế giới. Từ mức bắt buộc 40% dầu cọ trong dầu diesel hiện tại, Jakarta yêu cầu các nhà cung cấp chuyển sang mức 50% (B50) bắt đầu từ ngày 1-7 sắp tới. Cùng với đó, xăng bán tại Jakarta và đảo Java phải chuyển sang tỷ lệ pha trộn 5% ethanol. Động thái này dự kiến giúp Indonesia tiết kiệm khoảng 139,8 nghìn tỷ rupiah (7,9 tỷ USD) hóa đơn nhập khẩu dầu diesel trong năm nay và tạo ra 90.000 việc làm mới.
- Malaysia: Chính phủ đã nâng tiêu chuẩn quốc gia đối với dầu diesel từ B10 lên B15, và đang cân nhắc các bước đệm như B12 trước khi tiến tới B20 hoặc thậm chí B50 trong 2 đến 3 năm tới.
- Thái Lan: Nước này đã nâng tiêu chuẩn pha trộn dầu diesel từ B5 lên B7, đồng thời thúc đẩy giới tài xế chuyển từ xăng E10 sang E20.
- Việt Nam: Đang thúc đẩy người tiêu dùng chuyển xăng RON95 sang E10 trong thời gian tới, đồng thời đặt nền móng cho các loại xăng E15 và E20.
Sức ép lên an ninh lương thực và xuất khẩu
Dù mang lại lợi ích về tiết kiệm ngoại tệ nhập khẩu nhiên liệu, việc dùng cây trồng (dầu cọ, dừa, mía, sắn…) để sản xuất nhiên liệu lại mang đến một loạt rủi ro mới, đặc biệt là nguy cơ đẩy giá lương thực lên cao.
Tại Thái Lan, thông báo nâng tỷ lệ pha trộn lên B7 đã khiến người dân lo lắng về tình trạng thiếu hụt. Các nhà bán lẻ lớn như 7-Eleven đã phải giới hạn mỗi khách hàng chỉ được mua tối đa sáu chai dầu ăn loại 1 lít. Bộ Thương mại Thái Lan cũng yêu cầu các công ty muốn xuất khẩu dầu cọ phải xin giấy phép cho từng lô hàng.
Tại Indonesia, sản lượng dầu cọ phần lớn đang trì trệ (chỉ tăng 10% từ 2021 đến 2025), trái ngược với nhu cầu nội địa tăng vọt hơn 30% do các quy định về nhiên liệu sinh học. Việc áp dụng B50 sẽ đòi hỏi phải giữ lại từ 4-5 triệu tấn dầu cọ thô mỗi năm lẽ ra dành cho xuất khẩu (tương đương 12,4% – 15,5% lượng xuất khẩu năm ngoái). Điều này không chỉ khiến chính phủ mất từ 12-15.000 tỷ rupiah tiền thuế, mà còn đẩy giá dầu ăn trong nước tăng từ 1.000 đến 2.000 rupiah/lít, ảnh hưởng trực tiếp đến người tiêu dùng và các tiểu thương.
Tại Philippines, những lo ngại về việc chuyển hướng nguồn cung đã cản trở nước này nâng quy định dầu diesel sinh học từ mức B3 lên B5. Nhiên liệu sinh học tại đây được làm từ dừa – loại cây vốn đang chịu tình trạng già cỗi, năng suất thấp và là nguyên liệu cho các ngành xuất khẩu quan trọng khác. Việc chuyển sang B5 sẽ cần thêm 1,8 tỷ quả dừa, một con số bất khả thi nếu không muốn “bỏ đói” các lĩnh vực khác.
Một báo cáo do Tổ chức Rainforest Foundation Norway ủy quyền ước tính rằng, thế giới sẽ cần thêm 52 triệu héc-ta đất trồng trọt – xấp xỉ diện tích của Thái Lan – để đáp ứng nhu cầu dự kiến về nhiên liệu sinh học vào năm 2030, dẫn đến nguy cơ gia tăng lượng khí thải nhà kính từ nạn phá rừng.
Nút thắt về cơ sở hạ tầng và e ngại từ người tiêu dùng
Việc triển khai các tỷ lệ pha trộn cao cũng đang vấp phải những giới hạn về công suất và sự phản đối từ người tiêu dùng phương tiện giao thông.
Tại Indonesia, 26 nhà máy tinh chế hiện tại có khả năng sản xuất 22,01 triệu kilôlít/năm. Để đáp ứng B50, nước này sẽ cần 19,55 triệu kilôlít, đẩy ngành công nghiệp này hoạt động ở mức gần tối đa, để lại rất ít khoảng trống cho việc bảo dưỡng. Tại Malaysia, việc tiến tới B15 đòi hỏi thêm 300.000 tấn dầu cọ/năm, một thách thức lớn khi năng suất cây trồng đang chật vật trước các giới hạn về sinh học và công nghệ.
Về phía người tiêu dùng, bất chấp những khoản tiết kiệm tiềm năng, nhiều người vẫn e ngại việc làm loãng nhiên liệu:
- Tại Malaysia, các tài xế xe tải ở Johor phàn nàn rằng dầu B10 chứa nhiều tạp chất hơn B7 và cung cấp công suất yếu hơn. Họ phải thay bộ lọc dầu thường xuyên với chi phí lên tới hơn 1.000 RM (khoảng 322 đô la Singapore) để tránh hỏng kim phun.
- Tại Indonesia, một kỹ sư khai thác mỏ ở Đông Kalimantan ước tính B50 sẽ làm tăng chi phí bảo dưỡng xe (thay ống dẫn cao su, bộ lọc nhiên liệu, bộ lọc dầu) từ 15-18%.
- Tại Việt Nam, nhiều tài xế tỏ ra dè chừng với xăng E10 do ám ảnh về các sự cố liên quan đến động cơ và bugi xe khi xăng E5 bị bắt buộc sử dụng vào năm 2018.
Lời giải nào cho tương lai bền vững?
Chuyên gia chính sách công Lin Che Wei nhận định, các quyết định tăng tỷ lệ pha trộn cần phải cân nhắc kỹ lưỡng bài toán đánh đổi: thu nhập từ xuất khẩu so với khoản tiền tiết kiệm được từ việc không phải nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch.
Để giải quyết mâu thuẫn giữa “năng lượng” và “lương thực”, ông Luke Holt, Giám đốc Năng lượng khu vực Châu Á – Thái Bình Dương tại Ramboll, cho rằng “rào chắn” quan trọng nhất là các quốc gia phải ưu tiên sử dụng nguyên liệu từ chất thải. Các nguồn như dầu ăn đã qua sử dụng, rơm rạ, phụ phẩm nông – lâm nghiệp cần được làm nền tảng cho chiến lược nhiên liệu sinh học thay vì dùng cây lương thực có chủ đích.
Việc định nghĩa lại “hiệu quả” cũng là điều cấp thiết. Thay vì chỉ đong đếm sản lượng đầu ra (bao nhiêu lít nhiên liệu thu được từ bao nhiêu kg nông sản), các quốc gia cần đo lường bằng cường độ giảm phát thải và mức độ sử dụng tài nguyên. Các nước ưu tiên nguồn nguyên liệu từ chất thải và có khuôn khổ bền vững đáng tin cậy sẽ có nhiều khả năng đạt được thành công bền vững hơn là theo đuổi việc mở rộng nhanh chóng mà thiếu đi các biện pháp bảo vệ cốt lõi.
Theo Nikkei Asia, Reuters, BSA Media
Ricky Hồ / BSA Media
