Từ nguồn rác thải điện tử là bo mạch trong tivi, máy tính, điện thoại và các thiết bị điện tử khác, doanh nghiệp Nhật Bản đang khai thác các loại kim loại quý hiếm như vàng, đồng, lithium, nickel và cobalt… Nhật Bản cũng đang dẫn dắt các cuộc thảo luận với các nền kinh tế ASEAN và G7 trong “khai thác mỏ đô thị” (urban mining), tức tìm cách thu hồi các kim loại quý hiếm từ rác thải điện tử.
Lượng vàng tái chế gia tăng
Mỗi ngày, các xe tải đưa hàng đống bảng mạch đến một nhà máy ở thành phố Hiratsuka, gần Yokohama của Nhật Bản. Tại đây, các bảng mạch phế liệu được nấu chảy để tách vàng và các kim loại khác. Hàng năm, khoảng 3.000 tấn vật liệu được thu hồi tại cơ sở này. Akio Nagaoka, người phụ trách ở đây, cho biết: “Chúng tôi muốn mở rộng việc thu gom rác thải không chỉ ở Nhật Bản mà còn ở ASEAN, nơi nhu cầu tái chế rác điện tử dự kiến sẽ tăng lên”.
Mitsubishi Materials – công ty tái chế hàng đầu Nhật Bản – đặt mục tiêu có thể xử lý 240.000 tấn phế liệu mỗi năm vào cuối năm tài chính 2030, so với khoảng 160.000 tấn hiện nay.
Giá vàng đang tăng cao. Nhật Bản và nhiều nước khác chú ý đến “khai thác mỏ ngay tại đô thị” (urban mining), tức khai thác vàng và các kim loại quý này từ rác thải điện tử, gồm các bảng mạch trong điện thoại, máy tính…
“Khai thác mỏ đô thị” đang vẫn trong giai đoạn rất sơ khai, bởi công nghệ hiện chỉ có thể thu hồi 5% vonfram từ tái chế điện thoại thông minh. Tuy nhiên, các nước đang đẩy mạnh công cuộc khai thác “mỏ quặng” rác điện tử, nhằm bảo đảm an ninh kinh tế.
Năm 2020, nguồn vàng tái chế ước đạt 1.293 tấn – con số cao nhất trong một thập niên, theo Hội đồng Vàng Thế giới (WGC). Lượng vàng tái chế giảm nhẹ hơn 5-10% trong ba năm tiếp theo và tiếp tục lập đỉnh 1.365 tấn trong năm 2024 và 1.404 tấn trong năm 2025 khi giá vàng tăng vọt. Lượng vàng tái chế trên toàn cầu có tốc độ tăng trưởng 10% so với tỷ lệ khai mỏ chỉ 3% khi giá vàng gia tăng.
Vàng tái chế hiện chiếm dưới 30% nguồn cung toàn cầu. Theo WGC, chỉ có khoảng 200.000 tấn vàng đã được khai thác trong suốt chiều dài lịch sử. Với sản lượng từ các mỏ bị đình trệ, việc thu hồi vàng từ điện thoại thông minh, thiết bị gia dụng cũ và các phế liệu khác đang trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.
Theo Bộ Môi trường Nhật Bản, có thể thu hồi khoảng 280 gram vàng từ 1 tấn bo mạch hoặc khoảng 10.000 chiếc điện thoại di động. Quá trình xử lý này hiệu quả hơn 56 lần về trọng lượng khai thác vàng từ các mỏ tự nhiên.
Nhật Bản có rất ít tài nguyên thiên nhiên, nhưng lại được xem là một trong thị trường hứa hẹn nhất cho quá trình “khai thác mỏ ngay giữa đô thị”. Nhiều doanh nghiệp nước này đang mở rộng năng lực thu gom, xử lý và tái chế vàng và cũng như các kim loại quý khác cho sản xuất xe điện từ nguồn rác thải điện tử.
Thành lập chương trình đối tác công tư
Chính phủ Nhật Bản đã công bố chương trình đối tác công tư (PPP) để thành lập khoảng 10 trung tâm tái chế chất thải điện tử, dự kiến trong tháng 6. Nhật Bản tin rằng lượng kim loại quý thu hồi được sẽ giảm bớt tình trạng thiếu hụt các loại kim loại quý ở trong nước, và cũng ngăn chận việc thất thoát nguồn tài nguyên qua việc xuất khẩu rác thải điện tử ra nước ngoài.
Chính phủ dự chi 30 tỉ yen (191 triệu đô la) trong ba năm để giúp khối tư nhân đầu tư vào các nhà máy xử lý chất thải điện tử. Các công ty tư nhân tham gia gồm Mitsubishi Materials, JX Advanced Metals, Hanwa cùng nhiều công ty khác. Chính phủ đặt mục tiêu là tái chế 500.000 tấn rác thải điện tử vào năm 2030, tăng 50% so với năm 2020.
Theo thống kê thương mại của Bộ Tài chính, xuất khẩu phế liệu đồng của Nhật Bản đạt tổng cộng 402.887 tấn trong năm 2023, tăng 10% so với năm trước và vượt ngưỡng 400.000 tấn lần đầu tiên sau 14 năm. Xuất khẩu đồng đạt khoảng 375.000 tấn vào năm 2023.
Trên thế giới, chỉ một số quốc gia có thể tái sử dụng rác thải điện tử một cách hiệu quả. Nhật Bản hiện là nước tái chế hàng đầu trong số các thành viên thuộc khối Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế (OECD), tái sử dụng khoảng 350.000 tấn vào năm 2020. Trong số này, rác điện tử chiếm 40%, được nhập từ Liên hiệp châu Âu (EU) và Mỹ. Nhưng các nước Âu – Mỹ đang tìm cách hạn chế xuất khẩu nguồn tài nguyên rác điện tử.
Bắt đầu từ năm 2025, Công ước Basel sửa đổi có hiệu lực, sẽ góp phần hạn chế các loại rác điện tử gây nguy hại, như các loại có chứa chì, thạch tín và chất có thể gây nổ. Đồng thời, Công ước Basel sẽ thúc đẩy việc thu hồi, mua bán và tái chế rác điện tử trên toàn thế giới. Nhập khẩu vào Nhật Bản dự kiến sẽ giảm, làm tăng nhu cầu tự đảm bảo nhu cầu trong nước. Theo Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA), nhu cầu đồng toàn cầu dự kiến sẽ đạt 30 triệu tấn vào năm 2030 nếu thế giới đạt mức phát thải ròng bằng không (net zero) vào năm 2050.
Thúc đẩy hợp tác “khai thác mỏ đô thị”
Từ rác điện tử, người ta có thể thu hồi nhiều kim loại hiếm khác, vốn là thành phần quan trọng trong nhiều loại sản phẩm, từ công cụ, thiết bị điện tử tiên tiến đến xe điện, vũ khí và thiết bị quốc phòng.
Chẳng hạn, đồng được sử dụng trong các điện cực của tấm pin mặt trời, dây cáp cho các trang trại gió ngoài khơi và xe điện. Neodymium là kim loại đất hiếm được sử dụng trong động cơ hiệu suất cao. Hay nickel, cobalt, lithium… được sử dụng trong pin xe điện.
Nhu cầu về những kim loại quý kể trên dự kiến sẽ tăng mạnh khi thế giới gia tăng các nỗ lực chuyển đổi kép, gồm chuyển đổi sang công nghệ số và công nghệ xanh trong nỗ lực giảm phát thải.
Nhật Bản đang thúc đẩy hợp tác đa phương nhằm tìm nguồn cung cấp ổn định hơn các loại khoáng sản quan trọng, không chỉ vàng mà còn cả các kim loại quan trọng khác được sử dụng trong xe điện. Tháng 8-2023, Nhật Bản đã dẫn dắt các thảo luận của khối G7 về hợp tác khai thác các nguyên tố đất hiếm từ rác thải điện tử. G7 hiện chiếm khoảng 8% sản lượng toàn cầu đối với 19 loại kim loại quý hiếm khác nhau và phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu. Theo Cơ quan Khảo sát địa chất Mỹ (USGS), G7 hầu như không sản xuất tantalum, vonfram, manganese hoặc vanadi. Trong khi đó, Trung Quốc là nhà sản xuất, với vonfram chiếm 80% sản lượng toàn cầu.
Cũng trong tháng 8-2023, Nhật Bản và ASEAN đạt được thỏa thuận về khuôn khổ chung về tái chế tài nguyên.
Các số liệu của Liên hiệp quốc cho thấy, nguồn rác thải điện tử của khối ASEAN đạt 3,5 triệu tấn trong năm 2019 và tiếp tục tăng với tốc độ gấp 5 lần tốc độ tái chế. Theo Đại học Liên hợp quốc (UNU), năm 2021 lượng rác thải điện tử của ASEAN đạt 12,3 triệu tấn, với Thái Lan, Việt Nam và Philippines là các điểm nóng. Tuy nhiên, hầu hết các nước ASEAN chưa có cơ chế thu gom, xử lý khối rác này nhằm tránh các tổn hại về môi trường, ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng.
Việt Nam đứng thứ hai thế giới về nhập rác điện tử
Theo ước đoán của OCE World, Việt Nam đã vươn lên đứng thứ hai thế giới về nhập khẩu rác điện tử trong năm 2025 với 420 triệu đô la, chỉ xếp sau con số 710 triệu đô la của Nhật Bản. Các nước nhập khẩu hàng đầu kế tiếp là Mexico (405 triệu), Ấn Độ (380 triệu) và Hàn Quốc (310 triệu). Các nước xuất khẩu phế liệu điện tử hàng đầu trong năm 2025 là Mỹ (820 triệu đô la), Hàn Quốc (350 triệu), Hà Lan (240 triệu), Đức (190 triệu) và Nhật Bản (160 triệu).
Theo Nikkei Asia, National Geographic, Bloomberg, Reuters
Ricky Hồ / BSA Media
