- Cá rô phi đen (blackchin tilapia) nhập từ Ghana vào Thái Lan năm 2010 cho mục đích thử nghiệm đã xổng ra môi trường và gây họa cho các trang trại nuôi thủy hải sản Thái Lan.
- Cá rô phi đen đã hiện diện ở 21 địa phương.
- Chính phủ ra 7 biện pháp khẩn cấp để giải quyết thảm họa sinh thái.
- Tòa án Hành chính Trung ương tuyên bố Samut Prakarn là “vùng thiên tai” và xác định Cục Thủy sản chịu trách nhiệm về thảm họa sinh thái này.
- https://bsamedia.vn/thai-lan-tuyen-chien-voi-ca-ro-phi-den/
- https://bsamedia.vn/van-nan-moi-ca-ro-phi-den-duoc-xuat-khau-duoi-dang-ca-canh-bai-2/
Cá rô phi cằm đen (blackchin tilapia) đang lan rộng khắp 21/77 tỉnh thành Thái Lan. Loài cá ngoại lai xâm hại này buộc chính phủ phải thành lập lực lượng phản ứng nhanh quốc gia. Trước đó, hôm 8-9 Tòa án Hành chính vừa ra phán quyết, quy trách nhiệm về sự tràn lan của loài cá này cho Cục Thủy sản. Chính phủ cũng đối mặt với yêu cầu điều tra về lỗ hổng nhập khẩu loài cá xâm hại này và yêu cầu đòi bồi thường 2 tỷ baht (hơn 1.600 tỷ đồng) của nông dân.
Từ phòng thí nghiệm xổng ra ao ruộng?
Cá rô phi cằm đen (hay cá rô phi đen) khác với cá rô phi vằn (Nile tilapia) được nuôi ăn thịt. Cá rô phi đen có thể sống trong nước ngọt, nước lợ và cả nước mặn. Đây là loài ăn tạp, có thể ăn cả tôm, cua và các loài cá con khác trong ao hồ. Loài này được biết đến với khả năng sinh sản nhanh chóng: Trứng nở sau khoảng 20 ngày, với 99% nở thành công.
Cá rô phi đen đang là mối đe dọa lớn đối với ngành thủy hải sản của Thái Lan, trong khi tập đoàn thực phẩm Charoen Pokphand từ nhiều năm qua bị cáo buộc và chỉ trích dữ dội vì “đã phát tán loài cá thực dân này”.
Năm 2010, CP Foods, công ty con của Charoen Pokphand, được phép của Cục Thủy sản nhập khẩu 2.000 cá rô phi đen vào Thái Lan cho mục đích nghiên cứu và nhân giống. Nhưng sau đó một tháng, nghiên cứu này đã bị hủy bỏ sau khi cá chết nhiều trong các ao thử nghiệm. CP Foods nói đã nộp văn bản lên Cục Thủy sản để giải thích trình tự các sự kiện, nhấn mạnh rằng đã xử lý đúng quy định số cá còn sống sót. Nhưng sau đó, loài cá mới bắt đầu xuất hiện ở ao hồ, sông nước địa phương vào năm 2012, theo đài Thai PBS World. Ước tính thiệt hại của các trang trại lúc đó là khoảng 150-350 triệu baht.
Theo báo cáo của Liên hiệp quốc năm 2023, các loài thực vật và động vật xâm lấn đã gây thiệt hại cho nền kinh tế toàn cầu ít nhất 423 tỷ USD mỗi năm. Các loài này cũng là nguyên nhân làm biến mất 60% loài thực vật và động vật bị tuyệt chủng được tổ chức này ghi nhận.
Chính phủ ra 7 biện pháp ứng phó khẩn cấp
Dù không chứa độc tố và hoàn toàn ăn được, cá rô phi đen ít có giá trị thương mại do nhiều xương, thịt bở, dễ hôi bùn và có nguy cơ tích tụ chất bẩn từ môi trường sống ô nhiễm. Vì vậy, chính phủ đã chi nhiều tỷ baht để thu mua cá hoặc khuyến khích người dân thu gom cá rô phi đen để làm cá khô, chả cá, ủ mắm, hoặc xay làm thức ăn chăn nuôi và phân bón hữu cơ nhằm giảm bớt loài cá xâm hại này.
Theo dữ liệu của Cục Thủy sản, cá rô phi đen đang hiện diện tại 18 tỉnh. Trong đó, Chon Buri có mức độ xâm nhiễm cao, 9 tỉnh ở mức trung bình và 8 tỉnh ở mức thấp. Các tỉnh Prachin Buri và Phatthalung, từng bị ảnh hưởng trước đó, hiện không còn ghi nhận sự xuất hiện của loài này. Phát hiện mới nhất được xác nhận là tại đập Lam Pao ở Kalasin, nâng tổng số tỉnh mà loài này được tìm thấy hoặc từng được ghi nhận lên con số 21.
Chính phủ sẽ thành lập các đội đặc nhiệm phản ứng nhanh tại 21 địa phương này.
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Hợp tác xã Watcharaphon Khaokham nói rằng các đội cấp tỉnh sẽ điều phối các cơ quan, phân công trách nhiệm rõ ràng và phản ứng nhanh chóng với các điểm xuất hiện mới. Bộ cũng sẽ thành lập một ủy ban đặc biệt để giám sát công tác ứng phó và đã xin thêm nguồn tài trợ từ ngân sách trung ương để đẩy nhanh các nỗ lực tiêu diệt và kiểm soát loài cá này. Ông Watcharaphon cho biết đề xuất này đã được thảo luận với Thủ tướng và đang chờ phê duyệt.
Ông Watcharaphon cho biết Bộ đã triển khai 7 biện pháp để kiểm soát sự lây lan, bao gồm: đánh bắt và loại bỏ cá, thả các loài thiên địch, tìm kiếm công năng sử dụng cho số cá bị bắt, giám sát các khu vực có nguy cơ cao, huy động sự tham gia của nông dân và cộng đồng, sử dụng hệ thống theo dõi và phân tích ADN, và phục hồi hệ sinh thái thủy sinh sau khi kiểm soát được tình trạng xâm nhiễm.
Bộ sẽ tăng cường các biện pháp đã được chứng minh là hiệu quả và áp dụng thêm các phương pháp mới được cho phép theo luật thủy sản sửa đổi, đồng thời khuyến khích ngư dân, cộng đồng và người dân chung tay hỗ trợ.
Công bố “vùng thảm họa” và xác định “thủ phạm”
Ông Watcharaphon khẳng định chính phủ sẽ tiếp tục giải quyết vấn đề cá rô phi đen dựa trên mối đe dọa đối với hệ sinh thái, đa dạng sinh học và sinh kế của người dân, thay vì chờ đợi phán quyết cuối cùng của Tòa án Hành chính Trung ương.
Hôm 8-9, Tòa đã ra phán quyết với vụ kiện do ông Natthaporn Laklaem và 53 nông dân, các bên nguyên đơn khác khởi kiện Cục Thủy sản. Phía bị đơn gồm 17 bên liên quan và 1 công ty tư nhân. Tòa án kết luận rằng Cục Thủy sản đã buông lỏng, không giám sát chặt chẽ giấy phép nhập khẩu được cấp vào năm 2010 phục vụ cho nghiên cứu cá rô phi đen, dù biết rõ loài ngoại lai này có thể gây hại cho sinh vật thủy sinh bản địa.
Tòa án yêu cầu Cục Thủy sản và Bộ Nông nghiệp và Hợp tác xã phải thực thi đầy đủ kế hoạch hành động 2024–2027 nhằm kiểm soát và ngăn chặn sự lây lan của loài cá này trong vòng 180 ngày sau khi phán quyết mang tính chung thẩm.
Phán quyết của Tòa án Hành chính xác định Cục Thủy sản và Tổng cục trưởng phải chịu trách nhiệm trực tiếp, đồng thời miễn trách nhiệm cho 16 cơ quan chính phủ liên quan khác. Do 54 nguyên đơn đều đến từ Samut Songkhram, tòa yêu cầu ban bố tình trạng thiên tai tại đây—vùng thiên tai duy nhất tính đến nay—để tạo cơ sở pháp lý giải ngân ngân sách bồi thường khẩn cấp cho người dân.
Bên cạnh đó, 10 nguyên đơn cũng đang tham gia một vụ kiện dân sự song song. Họ đòi bồi thường hơn 2 tỷ baht (khoảng 58 triệu USD) từ các bên chịu trách nhiệm nhập khẩu loài cá xâm hại này, nhằm hỗ trợ sinh kế cho khoảng 1.000 nông dân bị ảnh hưởng.
Đón đọc bài 2: Vấn nạn mới từ Thái Lan: Cá rô phi đen xuất khẩu là “cá cảnh”!
Ricky Hồ / BSA Media
